هزارتو

hezartou-2 — Tue, 22 Jan 2008 08:16:18 GMT

از اين پس كارهاي مرا مي توانيد در اين آدرس

بخوانيد:

كزاز

hezartou-2 — Mon, 17 Dec 2007 06:43:18 GMT

مجددا تا اطلاع اخروي تعطيل است...

برای بچه های مطرود

hezartou-2 — Sat, 15 Dec 2007 21:28:18 GMT

درودی نثاربچه های مطرود

گاهی می شود که حس می کنی بریده ای از همه چیز و همه جا و هنوز اما وصلی به همه چیز و همه جایی که بریده ای از آنها .گاهی می شود که از فرط دوری نزدیک هستی.نزدیک و آشنا.همه ی ما خواب هایی دیده بودیم.همه ی ما سرگردان خواب هامان بوده ایم.همه ی ما خواه ناخواه در طلب تعبیری خوشایندیم برای خواب هایمان.این شوخی نیست.نباید شوخی باشد.پشت کردن به مغناطیسِ کثیفِ عُرف نمی تواند شوخی باشد.پس شوخی نمی گیرم.شوخی نمی گیرم و درود می فرستم تنها برای آن که بگویم معنای این بریدن را می فهمم...می دانم....حتا اگر خودم اهلِ بریدن نباشم.تکان خوردنِ زمین را حس می کنم...نمی ترسم...چیزی برای از دست دادن ندارم علی رغم تمامِ چیزهایی که دارم برای از دست دادن.من برابرِ ابهتِ نامکشوفِ این زلزله ی نیامده تعظیم می کنم.به خودم انگِ شعور نمی زنم.روشنفکر واژه ی دمده و کثیفی شده...احترام می گذارم.به همان علامت امپراتور که سام توی شعرش آورده بوداحترام می گذارم.به رها شدنِ آرش اله وردی از پارادوکس ِ «بروم- نروم» .به بریدن و بریده شدن اش احترام می گذارم که استعداد آلوده شدن و تن دادن به بازی را داشت.اما برید و کتابش را آتش زد تا گرم شود.به نگاه لجوج و بی انعطافِ بهنام بدری احترام می گذارم...به بد دهنی و کله شقی علی سطوتی ...به نعره هاش...دیوانه بازی هاش...به خطبه های دعوت به نپذیرفتن :«مین های زیر زمینی متحد شوید!»...

حس می کنم که نمی توانم بگذرم از این جریان زیبا...این جریانِ زیبا که من کناره می گیرم از آن تا پاکدامن نمانم و به آلودگی تن بدهم.من اهلِ بازی ام...اهلِ کنارِ گود.ولی نتوانستن و نخواستن من دلیل نمی شود که خودم را به کوری بزنم و اصالتِ این حرکت را کتمان کنم.گیرم پر دور باشم از آن وادی...نفهمم که سهند آدم عارف چه می گوید...گیرم که حتی شعرش به نظرم بی ارزش باشد...اما ارزش کارش را نمی توانم نادیده بگیرم.درود می فرستم به او.به مجید یگانه با آن صدای از تهِ چاهش...به بی قراری و ادراک غریب الهام ملک پور...به سام مقدم که همه ی کائنات را به پاره ای از اعضای بدنش می گیرد و کفری ام می کند گاهی.به فریبا فیاضی که بچه ی خوبی نیست.نمی تواند باشد...به بی قیدی تلخ یاور بذرافکن درود می فرستم...به بریده- نبریدگی فرزانه مرادی درود می فرستم...

شمّ من به من می گوید که بچه های مطرود ساحل نشین خواهند شد و من و باقیِ مسافرانِ این کشتی اشباح هر کدام کف کابین خودمان را سوراخ می کنیم و آخرش فرو می رویم.اهل ادا نیستم.فریاد برائت نمی زنم...نمی گویم من هم بریده ام...من هم از بازی کشیده ام کنار....نمی توانم بگویم...چون طاقت طرد شدن،طاقتِ مطرود بودن را ندارم...این بریدن برایم ارزش دارد اما.می نشینم و تماشایتان می کنم و کیفش را می برم...مثل کسی که از گرفتنِ بادِ مشتِ دیگران به دماغش کپ می کند ، اما در کمال پر رویی هر شب به تماشای بوکس می رود...مثل کسی که از فکرِ روح هم جایش را خیس می کند ، اما هر شب فیلم وحشتناک تماشا می کند...من می نشینم و تماشایتان می کنم...لازم شد برایتان کف می زنم...یقه ام را چاک می دهم...حتی المقدور می زنم توی دهن هر کسی که این حرکت را مسخره بداند...نقل من نقل ِ مالیدن و خاراندن نیست.جاهای بهتری دارم برای مالاندن و خاراندن...تنها خواستم خبرتان کنم که دارم کیف می کنم از چیزی ...دارم از چیزی کیف می کنم...

درباره ی بهاره رضایی

hezartou-2 — Mon, 24 Sep 2007 21:45:18 GMT

سیمای شاعرِ امروز در جوانی

در باره ی شعر «کمی پشتِ صحنه ی ادبیات با فیلترِ قوی» از بهاره رضایی

روزگاری بود که شاعرانِ مقلد قدمایی به دنبالِ حربه ای بودند برای مقابله با شعرِ نیما.تلقیِ بدوی آن ها از شعرِ نو ، کشیدن پای اختراعات و اکتشافاتِ نوین بشر بود به متنِ قصیده و غزل و مستزاد و امثالهم. ازیک سو البته تلقی درستی هم بود. آنها برای جلب و جذبِ مخاطب نیازمندِ شگفتی آفرینی بودند.خاصیت قرن بیستم هم این بود که سیر ترقی در زمینه ی تکنولوژی به شدت سرعت یافته بود و ملت به این راحتی ها از هر چیزی شگفت زده نمی شدند.خوب!پس می شد با پرداختنِ قصیده ای در منقبتِ طیاره ، تا حدودی جماعت ِ کلاسیک خوان را متحیر نمود.مشکل را تقریبن درست فهمیده بودند بنده های خدا، اما راهکارشان ، بسیار مضحک بود.کاری بود شبیهِ کاغذ دیواری کردنِِ ارگِ بم.نمای نو بر قالبِ کهنه ، نه تنها آن را نو جلوه نخواهد داد، بلکه اصالتِ دیرینه ی آن را هم خواهد گرفت.برداشتِ نادرست نکنیم: کارهایی که نیما کرد در شعر معاصر، یا شاملو ، یا فروغ و یا تغییراتی که سیمین بهبهانی یا منزوی در غزل صورت دادند و تا به امروز هم ادامه یافته است، تغییر در بن و بنیاد بود ، نه در ظاهر.

پر گفتم.اما توی سایتِ وازنا که به گشت و گذار مشغول بودم، رسیدم به شعری از بهاره رضایی و نتوانستم راحت از آن گذر کنم.شعر او پر بود از المان های کاملن امروزی.اما او با همین شعر (و بسیاری از شعرهای مجموعه ی «درست باید همین امروز تیربارانم می کردی؟») نشان می دهد که درکِ درستی از رسالتِ شاعرِ این روزگار دارد.او از تمامِ امکاناتِ واژگانیِ زبانِ معیار بهره می برد.روی شعرش فیلتر نصب نمی کند تا واژه های شاعرانه را گزینش کند.دغدغه ی او به عقیده ی من کشف طرفیت های شاعرانه از دلِ کلمات است.کلماتی عادی ، معمول و گاهی حتا پر دور از شعر و شاعری.این عمل کردن به نصّ صریح سفارش نیما و عمل فروغ و شاعرانِ پویای دهه ی شصت و هفتاد و هشتاد است.نزدیک کردن کلامِ شعر به روندِ طبیعیِ زبان در جامعه.بنا براین سلیقه ی من حکم می کند که او را از نمایندگانِ موفق شعر جوان امروز بدانم.در جوانی اش که شکی نیست، امروزی بودن اش را هم با هم می سنجیم و اگر غلط گفتم ، که مطابقِ معمول ،رفقا ما را از نظریاتِ مهرآمیز و قهرآمیزشان در ذیل مطلب ،بی بهره نخواهند گذاشت:

برج مراقبت سلام!

موقعیت خودم را اعلام می کنم:

کمی خسته

مقدار متناوبی زخمی شدم

در چند مایلی این جو خطرناک

بدون کلاهخود و زره

توی خاکریزهای کلمه

غلت می زنم

و جواز شاعرانه ام را

محکم به خودم فشار می دهم

افتتاحیه ی این شعر نشان می دهد که شاعرش به کاری که انجام می دهد وقوف و اشراف مناسبی دارد.او مصالحِ کارش را می شناسد و از ظرفیت آنها آگاه است.ممکن است سوال پیش بیاید که شهود شاعرانه کجا می رود؟ به نظر من شهود شاعرانه ی بهاره رضایی صرفِ کشف ظرفیت های تازه از واژه ها یی می شود که در حیطه ی اشراف اوست.او بیانی استعاری را انتخاب می کند و می کوشد مجاز مورد نظرش را از واژه هایی خشک و کم انعطاف حاصل کند.فهرست کردن واژه های این پاره از شعر می تواند منظورم را روشن تر کند:

برج مراقبت،موقعیت، اعلام،مقدار،متناوب،مایل

اینها به خودیِ خود هیچ بارِ شاعرانه ای ندارند.دارم نظرگاهی راموسی را پیش می گیرم البته.چرا که هر چند دیدگاه های راموس در باره ی متافور امروزه به درد موزه ها می خورند، اما در عمل می بینیم که بسیاری از شاعران با محافظه کاری ، می کوشند خود را از آن چه شاعرانه نمی پندارند دور نگاه دارند.غافل از این که تابویی وجود ندارد ، که بخواهیم بترسیم از انگِ شکستن یا نشکستن اش.رضایی با استفاده از زبانی ساده و امروزی ، و تکیه بر المان هایی نو، به فضاسازی شعر می پردازد.بیان اش به طنز پهلو می زند و با لحنی گزارش گونه ، اندوه خود را به سخره می گیرد.در واقع نوعِ اعلامِ موقعیت، خود بیانی ست استعاری از وضعیتی که بر شاعرِ نوعی حادث شده است.القای فضای شکست (با فلش بک به جنگی که پیش از شعر اتفاق افتاده و ما تنها ناظرِ نتایج آن هستیم) از طریقِ به کارگیریِ واژه های مرتبط با فضای نبرد انجام می پذیرد.پیش از این هم بهاره رضایی در شعرهایش از چنین تکنیکی بهره گرفته بود:

پشتِ پارتی شن پناه گرفتی...

آن چه در این پاره ی شعر مرا تا حدودی پس می زند ، ناتوانی شاعراز غلبه بر هیجان زدگی ست.در واقع رضایی نکوشیده یا نتوانسته گشایشِ گرهِ شعرش را به تعویق بیندازد و معنا را دستخوشِ تعلیق کند.درست در اینجا:

توی خاکریزهای کلمه

غلت می زنم

و جواز شاعرانه ام را

محکم به خودم فشار می دهم

او می توانست با قدری صبوری این سطرها را یا اصلن نیاورد و یا دیرتر در متن شعر وارد کند.اگر چنین کاری انجام داده بود(گیرم بعد از سرایش و به هنگام ویرایش) ، شاید ضربه ی نهایی شعر قوی تر از کار در می آمد.به خصوص که نامِ شعر بسیار نام مناسبی ست و می تواند بخشی از بارِ معنایی را به خواننده انتقال دهد.به هر حال این قضیه تا حدودی به سلیقه ی اجراو شگردهای شاعر برمیگردد.اما پیشنهاد من این است که اگر این متن را خواند و حال و حوصله اش را داشت، یک بار شعر را بدون این تاکید فعلی بخواند و بسنجد.با این حال او در همین سطرها هم، به خوبی فضای شعرش را حفظ کرده و با واژه ی کلیدی خاکریز، مانع بر هم خوردن فعلیتِ یک دستِ شعرش گردیده است.

جنگ سرد است این جا!

حشره های زیادی در حال نیش زدنند....

عادت کرده بودم

روی موهای مجعد مادرم شعر بنویسم

من فقط از خانه تکانی ذهنم برمی گشتم...

تکنیکِ شاعر در این بخشِ شعر، آوردنِ فلاش بک در فلاش بک است.تغییر زمان شعر از حال به ماضی بعید ، با ظرافت جالبِ توجهی صورت می گیرد و به این ترتیب ما بی آن که خودِ حوادث را ببینیم ، آثارآنها را می بینیم.این کارِ او مرا به یادِ کارهای مینی مال می اندازد.حرف های خطر ناک نزنیم...به هر حال شگرد قابل تحسینی دارد:

جنگ سرد است این جا!

حشره های زیادی در حال نیش زدنند....

نخست دو گزاره ی خبری در بابِ وضعیتِ کنونی ارائه می شود.این خود نتیجه ی نبردی ست که پیش از این رخ داده است و مقدار متناوبی زخم برای راوی باقی گذاشته است.

عادت کرده بودم

روی موهای مجعد مادرم شعر بنویسم

بعد کات به گذشته ، و توصیف وضعیتِ پیش از درگیری با نبرد اولیه.این دوسطر کلید هم ذات پنداری خواننده با راوی شعر است.گزینشِ واژه ی مادر، و سطر بسیار دلنشینِ :

روی موهای مجعد مادرم شعر بنویسم

به شعر تشخصی مفهومی می بخشد و با تاکید بر هموارگی سابقی که اینک از دست رفته – آن هم تنها با جمله ی ساده ی عادت کرده بودم- ترکیبی بسیار متناسب با کانسپتِ کلی شعر پدید می آورد و حرکت زمانیِ شعر را تا آستانه ی نبرد مخوف اولیه پیش می برند:

من فقط از خانه تکانی ذهنم برمی گشتم...

با این سطر است که شاعر برای خواننده ، موقعیت سپید خوانی برای خواننده ایجاد می کند و اجازه می دهد تا خرده های واقعه در ذهن او شکل بگیرند.در واقع رضایی خط روایت را هوشمندانه بر هم می ریزد.

برج مراقبت!

اطلاعات پرواز اشتباه بود!

جهت فرود خودم را اصلاح می کنم

جعبه ی سیاه هواپیمای من

هیچ وقت پیدا نمی شود!

بخش پایانی شعر، با طنزی تلخ، می خواهد خواننده را متقاعد کند که شرحِ آن نبرد و آن چه بر سرِ راوی آمده است را هرگز به درستی نخواهد فهمید.اشاره به جعبه ی سیاه و فقدانِ آن ، اشاره ای استعاری ست به اسرارِ مگوی اجتماعی- فردی.اینجاست که اگر آن چند سطر فوق الذکر نمی بود، شعر، یک پله فراتر می رفت و نامکشوف ماندنِ غرضِ اصلی و عینی شاعر، می توانست ظرفیت تاویل معنایی شعر را بالاتر ببرد.نوع بیان که خبر از محتوم بودنِ اتفاقِ نیفتاده می دهد، به خوبی توانسته حس یاس و بدبینی شاعر را القا کند.حسی که در کنار اشرافِ زبانی و تکنیکی بهاره رضایی ، کل اثر را به شعری درخور توجه و اعتنا بدل می کند.

متن کامل شعر را در این آدرس بخوانید:

http://www.vazna.com/article.aspx?id=1039

در باره ی بهاره فریس آبادی

hezartou-2 — Wed, 04 Jul 2007 13:03:18 GMT

ساده بودن ، دشوار تر از دشوار بودن است!

در باره ي شعري از بهاره فريس آبادي

آيا مي توان با كمترين تصرفِ شاعرانه ي ممكن ، و با ساده ترين گزاره ها متني را بدل به شعري نمود كه هم فضاسازي درخوري داشته باشد، هم تصويرهاي خوبي ارائه بدهد و هم بتواند مجال تاويل را براي خواننده باز بگذارد؟ قراردادهاي تئوريك شعرِ امروز ، به تمام پرسشهاي اخير پاسخ مثبت مي دهند.يعني گويا اصلن قرار است چنين اتفاقاتي در شعر بيافتد تا مولفه هاي شعر مدرن ، از شعر پيشا مدرن تفكيك شوند.اما آيا حقيقتن جريان غالبِ شعرِ امروز ما به چنين سمت و سويي ميل مي كند؟ به نظر من خير!...دليلِ نظري اش را اينجا باز نمي كنم كه مقال مفصلي را مي طلبد و بسيار گسترده تر از آن است كه در اينجا بتوان به آن اشاره كرد.اما در يك برخورد احساسي و تجربي ، شاهد هستيم كه در سال هاي اخير ، همواره شاعراني توانسته اند نگاه اهل شعر را به سمت خود معطوف كنند ، كه سعي كرده اند در عين سادگي ، به افق هاي تازه ي شعري برسند ، و شعرهاي پيچيده و ساختارگرا و فرمال افراطي ، اگر چه گاهي جرقه هايي زده اند و شور و شوقي برانگيخته اند ، اما به همان سرعت هم لهيب شان فروكش كرده است.بنا براين به نظر مي رسد كه ساده بودن ، دشوارتر از دشوار بودن است!

بهاره فريس آبادي به گمان من ، از آن دسته شاعراني ست كه اين راه دشوار تر را برگزيده است.با اين تفاوت كه او فرق بين ساده نويسي و سهل انگاري را به نيكي درك نموده است و تنها مي كوشد از اين طريق ، سريع ترين راه ممكن را براي رسيدن به قصد غايي شعرش انتخاب كند.آن چه كه در اين شعر براي من جالب توجه و زيباست ، نوعي فضا سازي انتزاعي ست كه با استفاده از المان هايي به شدت رئال ايجاد مي شود.دخالت هاي اندك ، اما به جاي شاعر در بُعد بخشيدن به اين فضاست كه جايگاه در خور توجه و احترامي را براي اين شعر پديد مي آورد:

در تاريكي اتاق

مردي

با كسالت كال نارنج در دهانش

مرا صدا مي كرد

شاعر گزاره ي افتتاحيه ي شعرش را به شكلي طبقه بندي شده ارائه مي كند.اين طبقه بندي به خوبي نمايان كننده ي ذهنيت شاعر نيز هست و اهميت سطوح مختلف شعر را در ذهن او آشكار مي سازد:

سطح اول : فضا و توصيفِ موقعيت فيزيكي (اتاقِ تاريك)

سطح دوم:كاراكتر اصلي شعر (مرد)

سطح سوم:وضعيت حسي – دروني كاراكتر اصلي در پيوند با موقعيتش در شعر(با كسالتِ كالِ نارنج)

سطح چهارم: اكت يا كنش واقع شده در اين فضا (صدا كردن)

سطح پنجم: موضع راوي در اين فضا (مرا صدا مي كرد)

اين سطوح درافتتاحيه ي اكثر شعرهاي بهاره فريس آبادي وجود دارند.اما آن چه كه موجب مي شود او اجراهاي تازه داشته باشد و به تكرار نرسد ، اين است كه هر بار،يكي از اين سطوح را بسط مي دهد، يا مثلِ همين شعر متناوبن اتفاق اصلي را با استفاده از همين سطوح ، به تاخير مي اندازد.ضمن آن كه در سطح سوم – كه دقيقن نقش مديوم ارتباطي شعر و خواننده است- از بياني بهره مي جويد كه هم حس را به بهترين وجه منتقل كند ، و هم تا حدودي ما به ازاي بيروني آن سهل الوصول نباشد.مثلن "كسالت كال نارنج" ، حس دو گانه ي خمودگي وبيهودگي موقعيتي كه قراربوده هيجان انگيز باشد را به خوبي نشان مي دهد.اما كسي نمي تواند ما به ازايي بيروني بيابد كه كسالت كال نارنج، چگونه كسالتي ست؟!

بوي دود بود

روي شانه هاش

كوه بود

رنگ پريده حرفهاي من بود

پشت پلكهاش

غروب

زرد بود

ناي كشيدن حرف از دهان من

در كسي نبود

بسته بود

چشمهاي باغ

خسته بود.

شاعر در اين بند آشكارا اتفاق نهايي را به تاخير مي اندازد و اين تعليق را با گسترش سطوح تعريف شده ي بند قبلي سر و شكل مي دهد.اين بار سطح انتخابي او ، سطحي ست كه كاراكتر فعال شعر –در برابر كاراكتر منفعل راوي- را بيشتر معرفي مي كند.به او چهره مي بخشد و رابطه اش را با راوي آشكار مي كند.او به خوبي شرايط تعليق و تعويق را درك كرده است.بنا براين مي كوشد با ايجاد شوك در فضا ، و تناوب تداعي هاي سطر به سطر ، از يك چينش دقيق افقي به يك ساختار منسجم عمودي برسد .شو ك روايت در سطرِ :

ناي كشيدن حرف از دهان من

در كسي نبود

مشهود مي شود.جايي كه مشخص مي شود فضاي روايت علي رغم آن چه به نظر مي رسد ، اصلن خلوت نيست و از حضور اشيا يا افرادي نامعلوم خبر داده مي شود.سلسله ي تداعي ها و پيوند هاي زيركانه ي كنايي- استعاري (نه به مفهوم كلاسيكش) موجب مي شود كه پارادوكس لذت بخشي پديد بيايد و خواننده مدام رو دست بخورد و نداند ارجاع توصيف ها و تصوير ها به كدام المان شعر است:

ارجاعِ بوي دود به شانه هاست يا به اتاق يا به كوه؟ و يا ارجاعِ رنگ پريده ي حرف ها به پشت پلك هاست يا به كوه يا به غروب؟اين بازي هوشمندانه است كه خواننده را در نوعي بلاتكليفي سكر آور قرار مي دهد و مي تواند به مرور زمان به خصيصه ي شعرهاي بهاره فريس آبادي بدل شود.

صداي گرفته من بود،از پشت در

با مزه غليظ عسل در گلوم.

ديرشده بود

فاصله مساوي دندانهايم را

بسيار شمرده بود

رفته رفته موقعيت راوي در فضاي شعر پر رنگ تر مي شود.در واقع موضع حسي و دروني وي نسبت به فضاي ايجاد شده مشخص مي گردد.در اين بند ، شاعر به نوعي آشنايي زداييِ بسيار خلاقانه مي رسد.نوعي تخطي از عرفِ معنايي و متداعيِ واژه.اين آشنايي زدايي از واژه ي عسل است كه نقطه ي عطف شعر مي شود و تعليق را جذاب تر مي كند.عسل بايد علي الظاهر المان شيرين و مطبوعي باشد، اما كليت شعر اصلن خبري از اين فضاي مطبوع نمي دهد.حتا از ميان تمام صفات خوشي كه مي شود براي عسل برگزيد ، تنها غلظتش را درشت نمايي مي كند.ضمن آن كه با سطرِ:

صداي گرفته من بود،از پشت در

مرز موضع راوي و كاراكتر اصلي را معين مي كند و به عبارت بهتر ، راوي جاي كاراكتر اصلي را مي گيرد.و با سطرِ :

فاصله مساوي دندانهايم را

بسيار شمرده بود

به نوعي پيشينه ي دائم در روابط حاكم بر فضاي شعر اشاره مي كند.

فرآيند بند قبل ، در بند بعدي هم تكرار مي شود:

ته و توي پاييز بود يا بهار

كه هر سال

پيشگويي ابلهانه يكي

از پشت در

با مزه رقيق آب

درست در مي آمد.

تشكيكي كه در اين سطرها موج مي زند ، محصول بازي هاي بسيار ساده اي است.راوي حتا در زمان رخداد هم شك مي كند و بدين ترتيب عدم قطعيت زمان وقوع را همراستا با عدم قطعيت فضاي شعر مطرح مي كند.حتا وقتي از يك امر محتوم (از نظر راوي) هم صحبت به ميان مي آيد ، باز هم اين شبهه پررنگ است.تصرف ساده بهاره فريس آبادي در سه سطرِ پاياني اين بند ، بسيار طبيعي و هنرمندانه رخ داده است.از يك طرف مزه ي رقيقِ آب را با مزه ي غليظِ عسل ، در تضادي نو ساخته قرارمي دهد.از ديگر سو ، در ارسال مثل دخالت مبتكرانه مي كند و از آب در آمدن را ، با درست درآمدن تلفيق مي كند و گزاره اي نو مي آفريند. هر چند كه مي توان اين ايراد را مطرح نمود كه چرا اين گزاره براي رسيدن به فعليت نهايي اش اين قدر دچار تاخير مي شود و در واقع مقدم چرا اين قدر دير به تالي مي رسد؟ اما به نظر مي رسد كه كلِ ساختار شعر بر اساس اين تعويق شكل گرفته است و بنا براين مي توان چنين انگاشت كه قصد شاعر همگوني اجزاي شعر با كليت شعر بوده است.(كه اتفاقن اين تاخير به نظر من چندان ناپسند نيامد.)

اين بار چشمهاي من بود

باز بود

هيچكس در اتاق

منتظر من نبود.

من فكر مي كنم كه پايان بندي اين شعر ، بيش از آن كه يك پايان بندي مضموني باشد ، يك نوع فينال موسيقايي ست.نوعي بازگشت به موسيقي موومانِ اول شعر.و به تبع اين رجعت آهنگين است كه فضا دوباره به همان فضاي آرامشِ پيش از توفان بازمي گردد.نوعي سير از بيداري به خواب و دوباره از خواب به بيداري.گويا تمام اين تصاوير تنها در خواب هاي راوي رخ داده اند و او تمام اين مدت تنها بوده است.تاويل هاي زيادي مي توان از اين شعر داشت.چرا كه راوي اش راوي دموكراتي ست و به جز يك جا (نسبت ابلهانه دادن به پيشگويي) ، درجاي ديگري سعي نكرده كه درمورد وقايع شعر ، قضاوتي داشته باشد.اين يعني يك سادگي ساختاري و روايي مطلوب كه مي تواند شعررا علي رغم پيچيدگي هاي معنايي اش، دلنشين كند.اين يعني كارِ دشوارتر...

متن شعر را در آدرس زیر بخوانید:

http://www.vazna.com/article.aspx?id=754

درباره ی علی ثباتی

hezartou-2 — Mon, 04 Jun 2007 08:53:33 GMT

ازانواع مثلث های عشقی...

در باره شعری از علی ثباتی

تنهایی هم از آن مضمون هاست که تاریخ مصرف ندارد و هرگز کهنه نمی شود انگار.مضمونی که در هر یک از ادوار تاریخی حیات بشر ، رنگ و معنای خاص خودش را می گیرد.تنهایی مضمونی است که در تمام نحله ها و سبک های شعری کاربرد داشته است.مفهومی کلان که گاه می توان آن را تا نازل ترین سطوح رمانتیسیسم و سانتی مانتالیسم تنزل داد و گاه می توان تا مطرح کردن غنی ترین اندیشه های فلسفی ارتقا بخشید.

آن چه که مرا بر آن داشت در باره شعر علی ثباتی ،چیزی بنویسم،نوع نگاه او به این مقوله بود.در نگاه او ظرافت هایی یافتم، که حیف دیدم این ظرافت ها را مطرح نکنم.هر چند در باب برخی سطرهای شعرش هم حرف هایی دارم و در ادامه خواهم گفت.اما نوع مواجهه او با مضمون خطرناک ،کلان و شاید تا حدودی کهنه شده تنهایی ،به نظرم جالب توجه آمد:

تنهایی
یک کوزه ی شکسته است
که بی هوا
کنار صفحه ی ترحیم روزنامه
می بینی
داری
می کشی
با نمی بینی کشیده ای

اصالتی در این نگاه وجود دارد که مرا ترغیب می کند به تجزیه و تحلیل متن.اصلتی که ناشی از نوعی دگر خواهی و دگر نگری است.هیچ مضمونی هرگز کهنه نمی شود، مگر آن که نگاه کهنه ای به آن داشته باشیم.ثباتی به عقیده من در این شعر کوشیده تا قدری زاویه نگاهش را جا به جا کند و برای خودش زاویه ای تازه پیدا کند ،برای نظاره کردن یک امر واقع که گریبانگیر انسان امروزی است.در بند ذکر شده ، اگر چه شاعر روش کلاسیکی را برای بیان گزاره های خود اتخاذ نموده ، اما واژگانی را برگزیده که ارجاعات برون متنی بسیار جالب توجهی را ممکن می سازند.مثلن «کوزه» در کنار «صفحه ترحیم روزنامه» که مرا به سمت شیطنتی خیامی برد.چرا که در شعر خیام همواره کوزه را می توان نمادی از عدم تجسد دوباره انسان ، و پوچی او دید .وقتی این واژه در کنار یک المان کاملا امروزی قرار می گیرد که کاملا هم به مرگ مرتبط است ، ترکیب حاصله ،زاویه دید نویی را پیش روی ما قرار می دهد.در واقع علی ثباتی با همین کار ظریف و ساده، به معنای تنهایی در متنش عمق می دهد.او قطعیت فعل را نیز به زیبایی از میان برمیدارد و تشکیکی که خاص انسان شهرنشین امروزی است ،به شعرش تزریق می کند:

داری
می کشی
با نمی بینی کشیده ای

در واقع ، این عدم قطعیت است که آن تنهایی را هم در تعلیقی قابل تامل برای ما تصویر می کند.

تنهایی inbox ِ موبایل است
با چند message از وزارت تعاون
تبریک عید غدیر و بانک مسکن
تو برو بیای ِ غروبای ِ تجریش
وقتی شانه ای یکدفعه
به شانه ات ...
تا "ببخشید"
با کلماتی رها با باد و دور شود

در بند بعد، شاعر می کوشد تا تاکیدی داشته باشد بر امروزی بودن این تنهایی.تاکیدی که دوسطر اولش به هیچ وجه دلنشین از آب درنیامده اند و تا حدودی حتا شعاری و دم دستی به نظر می آیند.در واقع موبایل المان خوبی برای تاکید بر این تنهایی نیست.اما در همین بند هم شاعر توانسته متنش را به خوبی جمع و جور کند و به یک تصویر سازی بسیار قوی منجر کند (که عجیب مرا به یاد فروغ فرخزاد می اندازد! نمی دانم چرا ،یا می دانم و نمی گویم؟!):

وقتی شانه ای یکدفعه
به شانه ات ...
تا "ببخشید"
با کلماتی رها با باد و دور شود

تاکید ثباتی ، در این سطرهاست که رنگی می گیرد و تفکر برانگیز می شود.برخوردهای تصادفی انسان ها با هم و دیالوگ های لاجرمی که آنقدر کم رنگ و رمق هستند که اصلا منجر به ایجاد ارتباط نمی شوند و فقط تنها بودن انسان را پررنگ تر می کنند.

یا در سینما فرهنگ
نصفه شب
توی ِ صندلی کناری ات
که باز نشده است
و شب تر
که با وسواس پرده را می کشی
و توی تاریکی اتاق
با دستت
و آلتت
یک مثلث عشقی می سازی

بنداخیر را من درخشان ترین بند شعر می دانم.این بار هم شاعر کوشیده تا برمفهوم سازنده شعرش ،تاکیدی دوباره داشته باشد، اما این بار نیز از زاویه ای نو نگاه می کند و تصاویری را برمی گزیند که بسیار صادقانه و باور پذیر هستند.ثباتی در واقع دارد گزارش می نویسد.دارد اتفاقات بسیار معمول –مثلا تهران امروز – را قدری دقیق تر و موشکافانه تر شرح می دهد.گریز او به المان های جنسی و تصویر خود ارضایی – که به خوبی با مفهوم تنهایی هماهنگی دارد – گریزی به جا و ظریف است.او به دگرگونگی رابطه پرداخته است ، و رابطه جنسی هم ، همواره و هنوز یکی از دغدغه های انکار ناپذیر بشر بوده و هست.نکته جالب در این بند ، مواجهه ساده شاعر با عقده های جنسی است.در واقع شاعر تاکیدش بر ترسیم خلوت بیمارگونه انسان در رویارویی با غرایز است.در این خلوت ،برای ایجاد ارتباط و برون رفت از تنهایی ، باید جور ساختن مثلث عشقی را هم خودت بکشی.یعنی رابطه سازی های کاذبی که نه تنها نمی تواند تنهایی را از میان بردارد ، بلکه به آن عمق عم انگیزی نیز می دهد.

روز تولدت تنهایی
تندی قدم ها از اتاق تا تلفن باید باشد
یا کنار بطری خالی شاید
وقتی خرابی و آلبومی
از هر دو طرف
هی تو را ورق می زند:

تو هی کمی لاغر می شوی
هی کمی چاق
موهایت هی کمی بلند و هی کمی کوتاه می شود
دور و برت آدم ها هی می آیند
کنارت می نشینند
بازهی بلند می شوند می روند
عده ای دیگر کم کم باز
هی می آیند هی باز بلند می شوند و هی کم کم می روند

شعر همچنان جاندار و پرمایه پیش می آید.ثباتی موفق می شود تصاویر تازه و بکری از روزمرگی ها ، و نوستالژی تهی از اندیشه انسان امروزی ارائه کند.تصویرورق زدن آلبوم و تماشای عکسها ، بسیار زنده و دلنشین ارائه شده است.این کار نشان می دهد که ثباتی علی رغم این که طرح یک اندیشه عمیق را مدنظر داشته است، از انتقال عنصر لذت شعر نیز غافل نبوده است و کوشیده حتی المقدور حرف هایش را در قالبی بریزد که خواننده وجه زیبایی شناسانه شعر را هم مد نظر داشته باشد و با گزاره ها درگیر شود.مونتاژ ثباتی در این بند ، بسیار مونتاژ موفقی است.او از وقایع بازتاب داده شده در عکس ها با ظرافتی قابل توجه ، بهره می جوید و در واقع به نوعی بازتابِ بازتابِ تنهایی می رسد.نوعی عکسِِ عکس.

تنهایی شبی در قشم است
وقتی به ستاره ها
سیگاری تعارف می کنی
و بی اختیار گریه خنده می کنی
بر لخ لخه ی موج ها
روبه روی ِ دریا در دالان های
تو در توی دریا
در دریا بار و باز روی ِ دریا
در یال ِ باد و
بازوی ِ دریا

و ته سیگاری
که چیزی است شبیه ِ آخرین پیام
از کسی شبیه ِ آخرین انسان
در روزی شبیه ِ آخرین روز ِهستی
و با تلنگری به دریا می اندازی
تا بعد
دستی ناگهان بر شانه ات بزند
و تو برگردی
تا جهان را مثل دسته گلی جلویت بالا بگیرد
و بگوید: "باید برویم ..."

بند پایانی شعر اما ، چندان قوی نیست.در واقع انرژی سطرهای پایانی اصلا هم تراز و لایق سطرهای پیشین نیست.ثباتی در این بند نمی تواند اندیشه را در لفاف ظریف ارجاعات تصویری بندهای قبل ارائه کند.انگار بیم آن را داشته که مبادا مفهوم شعرش ابتر بماند.این محافظه کاری –یا شاید وسواس بی دلیل- او را به سطرهای فاجعه بار :

و ته سیگاری
که چیزی است شبیه ِ آخرین پیام
از کسی شبیه ِ آخرین انسان
در روزی شبیه ِ آخرین روز ِهستی

می رساند.تمام آن تلاش ستودنی شاعر ،برای بیان اندیشه ،بدون استفاده از بیان اندیشه؛ در این سطرها رنگ می بازند.اندیشه غالب می شود و جان مایه ی شعری را تحت الشعاع قرار می دهد.در واقع شعر تمام شده است.شاعر بیهوده می کوشد که شعر را به جایی دیگر بکشاند.این کوشش را می توان به وضوح در خود متن مشاهده کرد.شما در هیچ یک از سطرهای پیشین شاعر را درگیر با واژه و بازی های زبانی نمی بینید.در هیچ یک از سطرهای پیشین سعی نشده که زیبایی به شکلی تصنعی به شعر القا شود .و ناگهان در این بند:

روبه روی ِ دریا در دالان های
تو در توی دریا
در دریا بار و باز روی ِ دریا
در یال ِ باد و
بازوی ِ دریا

من شک ندارم که خود متن اصلن تمایلی نداشته که به چنین جایی برسد.چهره علی ثباتی لا به لای این سطرها به وضوح دیده می شود.او دیگر دارد در روند شعرش دخالت می کند و امکان نمو طبیعی را از شعر می گیرد.خود کرده را تدبیر نیست.بنا براین شعر هم چموشی می کند و ثباتی را در دو سطر آخر زمین می زند:

تا جهان را مثل دسته گلی جلویت بالا بگیرد
و بگوید: "باید برویم ..."

سیر ثباتی برای رسیدن از جز به کل ، کاملا قابل دفاع و درست است.اما اجرای او ،در سطرهای پایانی ، چندان قوی نیست.اگر در کل شعر ثباتی ناظری بی طرف بود و تنها تصاویر مرتبط با مفهوم غایی شعرش را برای ما گزارش می کرد ، در این سطرها او می کوشد بی طرف نباشد و حتی گاهی سخنان نغزش را به رخ ما بکشد.همین کار او موجب می شود که این شعر از حد یک شعر عالی ، به یک شعر نسبتا خوب تنزل بیابد.با این حال باید اعتراف کنم که به غیر از بند پایانی ، سایر سطرهای این شعر را بسیار می پسندم و آن را نمونه ای بسیار موفق می دانم از اشعاری که هم اندیشه های فلسفی و روانی عمیقی درآنها طرح می شوند و هم این که شاعرانگی را وجه غالب خود قرار می دهند.این است که باید دست مریزاد بگویم به علی ثباتی ، که گویا دارم می گویم!بله؟...بعله!!!!

متن شعر را می توانید در آدرس زیر بخوانید:

http://malake.adabkade.com/archives/000759.html